Kruispunt Europa: Europese soevereiniteit en kennis in tijden van

Op 13 november organiseerden The Clingendael Institute en het The Hague Centre for Strategic 
Studies in samenwerking met het Ministerie van Buitenlandse Zaken en Ministerie van Defensie de 
jaarlijkse Dag van Progress. 

Het centrale thema van de dag stond in het teken Europese soevereiniteit in tijden van veranderende 
trans-Atlantische verhoudingen, en wat hierin de kansen en uitdagingen zijn voor Nederland en 
Europa. Samen met onderzoekers, beleidsmakers en strategische denkers verkenden we wat dit 
betekent voor Europa’s strategische autonomie, defensie-industrie en technologische weerbaarheid. 

De 2025 editie trapte af met een gezamenlijke blik op Europese kennis, kracht en samenwerking, door 
Tanja Röling (Directeur Eenheid Strategische Advisering, BZ), Fenna Leijten (Hoofd Kennis & 
Innovatie, Defensie), Monika Sie Dhian Ho (Algemeen directeur Clingendael) en Tim Sweijs (HCSS 
Onderzoeksdirecteur). 

Onderzoekers Christopher Houtkamp & Gerben Bakker gingen daarna in gesprek over hoe de MAGA
ideologie in Nederland en Europa resoneert, in een panel gemodereerd door Monika Sie Dhian Ho. 

Het programma vervolgde met twee rondes van vier interactieve breakout-sessies, waarin 
onderzoekers van Clingendael & HCSS actuele PROGRESS-onderzoeksthema’s belichtten. Elke sessie 
bestond uit een korte pitch, een dilemma en een discussie om handelingsperspectieven voor NL/EU 
te formuleren. Het doel was niet alleen om problemen te benoemen, maar om gezamenlijk te 
verkennen welke keuzes en strategieën denkbaar zijn. Door verschillende invalshoeken te 
combineren, ontstonden concrete ideeën die richting geven aan beleid en samenwerking. 

• De Europese defensie-industrie en ontkoppeling van de VS met Bart van den Berg & Davis 
  Ellison
• Nieuwe technologie en digitale soevereiniteit met Alexandre Ferreira Gomes & Ron Stoop  
• Territoriale politiek en ‘corridor-denken’ met Julia Westerveld-Soldatiuk & Benedetta Girardi  
• Werken met AI-modellen en de implicaties daarvan met Niels Drost & Jesse Kommandeur, 
  Tim Sweijs & Bob Deen  

De vraag “Hoe kan Europa zijn soevereiniteit versterken in een veranderende wereldorde?” stond 
centraal in het plenaire slotpanel met gastsprekers van internationale partner-denktanks van 
PROGRESS, Lotje Boswinkel (Centre for Security, Diplomacy and Strategy (CSDS)) & Steven Everts (EU 
Institute for Security Studies - EUISS), gemodereerd door Tim Sweijs. 

Voordat de inspirerende dag eindigde met gelegenheid tot napraten en netwerken, boden Bob Deen 
& Tim Sweijs een vooruitblik op wat we kunnen verwachten van de denktanks in PROGRESS 2026. 

Authors:
Laura Jasper - Strategic Analyst at The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS)

Robin Neumann - Researcher and Personal Assistant to the General Director at the Clingendael Institute

Frederiek Bax - Researcher and Personal Assistant to the General Director of the Clingendael Institute