Whatever it takes… to do what? Het gebrek aan een Europese theory

Ten aanzien van de Russische agressieoorlog in Oekraïne handelt Europa volgens het motto “whatever it takes, as long as it takes” om Oekraïne overeind te houden, maar heeft nooit een helder einddoel of pad daarnaartoe voor zichzelf gedefinieerd. Als gevolg daarvan is er geen expliciete Europese overwinningstheorie, waarin doelen, middelen en strategie helder op elkaar zijn afgestemd. Een pakkende oneliner is geen strategie – en een strategie zonder middelen is niet effectief. 

Europa opereert vooral reactief. Het laat het diplomatieke initiatief aan Oekraïne, de Verenigde Staten en Rusland en loopt daardoor het risico dat afspraken met Rusland worden afgedwongen die niet in het Europese belang zijn. Ondertussen zit de oorlog militair vast en blijven aan de onderhandelingstafel de doelstellingen van Rusland en Oekraïne grotendeels onverenigbaar, waardoor er ook geen duidelijk einde in zicht is. 

Deze Policy Brief identificeert drie kernbelangen voor Europa: (1) een sterk Oekraïne, (2) behoud van de internationale rechtsorde, en (3) een robuuste veiligheidsarchitectuur met een veilig en autonoom Europa. Europa heeft beleidsopties om deze doelen te bereiken, maar deze gaan elk gepaard met nadelen, zoals hogere kosten en risico’s. Als Europa deze doelen wil bereiken, zal het expliciete keuzes moeten maken en bereid moeten zijn hogere kosten en grotere risico’s te accepteren, waaronder strengere sancties tegen Rusland, een significante versterking van Oekraïense en Europese militaire capaciteiten en een meer zelfstandige diplomatieke strategie ten aanzien van de VS en Rusland. Zonder een duidelijke eigen koers, gebaseerd op een sobere articulatie van de eigen belangen, blijft Europa weliswaar grossieren in grote woorden, maar blijft het ondertussen onverminderd strategisch kwetsbaar. 

Introductie

Meer dan 12 jaar na de Russische annexatie van de Krim en ruim vier jaar na de grootschalige invasie woedt er nog steeds een oorlog op het Europese continent en het einde is nog niet in zicht. De Europese strategie om Oekraïne te ondersteunen werd door Europese politici gekenmerkt als “whatever it takes, as long as it takes,” maar zonder een helder gedefinieerd einddoel: “to do what?” Door te benadrukken dat Oekraïne zelf over zijn toekomst beslist, en het diplomatieke initiatief aan Donald Trump te laten, neemt Europa vooral een afwachtende en reactieve positie in. Een eigen strategische koers ontbreekt, evenals een duidelijke afbakening van hoe Europese belangen zich verhouden tot de strategische doelen van Oekraïne. Elementen van een heldere militaire strategie – een verbinding van ways, means and ends – lijken te ontbreken in de Europese aanpak. 

Ook de middelen die Europa heeft ingezet zijn weliswaar aanzienlijk, maar niet oneindig. Europa heeft met kunst- en vliegwerk de wegvallende financiële en militaire hulp van de Verenigde Staten in 2025 grotendeels weten op te vangen, maar ‘een krimpend aantal Noord- en West-Europese landen levert inmiddels het leeuwendeel van alle militaire steun’. Hoewel voor het nieuwe Nederlandse kabinet Oekraïne een topprioriteit is en maar liefst drie bewindspersonen inclusief premier Jetten kort na hun beëdiging naar Kyiv afreisden, staat ook in Den Haag de steun onder druk. Een in december 2025 aangenomen Kamermotie over twee miljard extra militaire hulp gaat volgens minister Yeşilgöz niet geheel uitgevoerd worden omdat ‘Nederland niet in z’n eentje alle gewenste steun kan leveren’.

Dit roept de vraag op wat Europa nu eigenlijk met deze steun wil bereiken? Wat is ruim vier jaar na de grootschalige invasie eigenlijk de Europese theory of victory of overwinningstheorie die ten grondslag ligt aan het huidige beleid? Om deze vraag te beantwoorden beschouwt deze analyse eerst de huidige Europese aanpak en de situatie in Oekraïne en analyseert het de strategische doelstellingen van de verschillende betrokken partijen in de oorlog. Op basis daarvan doet het een aanzet tot het verduidelijken van mogelijke Europese doelstellingen en geeft het handelingsopties voor Europa en Nederland. ‘Europa’ wordt in dit paper expliciet breder opgevat dan alleen de Europese Unie en omvat ook sleutelspelers binnen de Coalition of the Willing, zoals het Verenigd Koninkrijk en Noorwegen.

-

Bob Deen - 

Erik Stijnman -  

Bart van den Berg -